Begrijp jezelf – begrijp de ander

In het strafrecht is het al langer dat de geesteswetenschappen een rol spelen bij het analyseren en begrijpen van gedrag in en buiten de rechtszaal. Toch is ook in andere domeinen van het recht de psyche een element dat uitnodigt bij de zoektocht naar waarheidsvinding, zo ook in burgerlijke procedure.

Veel te vaak wordt de psychologie onderbelicht in de rechtszaal, zeker daar waar een interactief debat wil worden gevoerd. In de interactie met elkaar worden al dan niet bewust allerlei mechanismen en processen op elkaar ‘losgelaten’ die ‘het juridische spel’ danig kunnen beïnvloeden, zonder dat we ons daar als juristen en beroepsmensen in het recht voldoende van bewust zijn.

Een kennis van deze processen en mechanismen helpt om te denken, controle te behouden over de eigen redenenringen, en om een blijvend kritische houding te waarborgen. Onbewuste denkprocessen maken motivering tot noodzaak en daarmee ook het ‘verbreden van de horizon’ van de jurist via de samenwerking met andere disciplines.
Met het voortschrijdend inzicht in verschillende (wetenschappelijke) disciplines komt ook het besef dat professionalisering kan leiden tot een koker- of tunnelzicht, daar waar het denken zich beperkt, en er geen samenwerking is met andere disciplines.

Meer dan 300 jaar professionalisering heeft er toe geleid dat er hoge schotten tussen de verschillende professies zijn opgetrokken, en elk beroep zijn/haar ‘pikettenpolitiek’ voert om het eigen beroep af te bakenen.
Ook bij de ‘beroepsmensen van het recht’ dreigt een ‘verengd’ denken door het gebruik van een eigen denken en methodologie, verbonden aan een geheel eigen vakjargon.

Wie begrijpt de rechtswereld nog ? Begrijpt de (ook) rechtswereld zichzelf nog ? Is er voldoende kritische houding en controle van de eigen redenering ?
Hebben beroepsmensen in het recht geen ‘samenwerking’ of ‘kennis’ nodig van andere disciplines om ‘bij te blijven’ in een voortschrijdende maatschappij. Het verbreden van de (eigen) horizon is niet alleen een uitdaging voor de toekomst van de jurist, maar een noodzaak om het terrein van de juridische dienstverlening blijvend te laten aansluiten op een complexer worden werkelijkheid.

Vakbekwaamheid en de professionele standaard kunnen niet zonder de kwaliteit en kennis uit andere disciplines. De noodzaak van veelzijdigheid van de juridische vertrouwenspersoon in het recht zegt iets over de veranderende rol in het recht, en bijgevolg aan een verbreding van de eigen horizon.

In de rechtenopleiding wordt weinig aandacht besteed aan andere disciplines. Ten onrechte zo lijkt. Wanneer cliënten alsmaar mondiger worden en beter geïnformeerd zijn (bv. via toegang tot internet), zal de beroepsmens in het recht ook alleen kunnen handhaven wanneer deze ‘mee verandert en ontwikkelt’. De opkomt van zovele specialismen zegt iets over de veranderende verwachtingen en rollen van de actoren in het recht. Inzetten bv. om juist een proces trachten te voorkomen via bemiddeling bv., vraagt andere kennis en inzicht, vraagt ook om een andere ‘benadering’ van het recht en de rechtspraktijk.

De verbreding van de horizon kan bv. worden gevonden in de geesteswetenschappen die juist fundamenteel is voor juristen. Deze laatsten zijn al te vaak heel beperkt in denken, een denken dat ook al te vaak gekenmerkt wordt door wolligheid en sacrale bewoordingen, die voor de buitenwereld van niet-juristen amper te begrijpen zijn, en de kijk op de rechtspraktijk beïnvloeden.

Het verbreden van het denken en de kijk op een complexer wordende werkelijkheid, kan voor de jurist via de ontmoeting met andere disciplines. Het komt er dan niet op aan de specialist te worden in de andere discipline, maar kennis op te doen in een ander terrein vanuit de achterliggende idee dat deze nieuw opgedane kennis verrijkend kan zijn voor de manier waarop juristen denken en kijken. Via het begrijpen van andere disciplines kunnen andere manieren van werken worden geïntroduceerd dewelke een verrijking kunnen inhouden voor de rechtspraktijk van de 21ste eeuw.

Heel wat beroepsmensen in het recht zouden voordeel kunnen hebben om meer te weten van psychologie, en dit is, de wetenschap van hoe mensen denken, zich voelen en gedragen. Immers de doorsnee rechtspracticums spendeert veel van zijn tijd aan de interactie met mensen : cliënten, andere rechtspractici, medewerkers, getuigen, bemiddelaars, arbiters, verzekeraars, experten, rechters, etc.
Advocaten die zich de inzichten uit de psychologie eigen kunnen maken, zullen vanzelf betere interviewers en raadgevers zijn, onderdeel zijn van meer succesvolle onderhandelingen, meer overtuigend zijn naar rechters en andere toe via het gesproken of geschreven woord, meer doorzicht hebben in ethische problemen, productiever en gelukkiger zijn.

Via de opgang van de ADR (alternatieve dispute resolution zoals o.m. bemiddeling) en de opleidingen in dit kader, zijn heel wat mensen van het terrein in contact gekomen met technieken en psychologische mechanismen die betrekking hebben op de communicatie en de omgang van mensen in conflictsituaties. Een aantal interessante ontwikkelingen deden zich hieruit voort. In de eerste plaats kreeg het oplossen van conflictsituaties de aandacht die het verdiende buiten de rechtbank om. Er was een anderzijds aandacht voor technieken en mechanismen die tot dusver nooit enige plaats binnen het kader van de rechtbank hadden gehad: aandacht voor communicatie, manieren van vragen stellen, verschillende manieren om naar conflicten te kijken, etc. Anders geformuleerd zou kunnen gesteld worden dat er plots aandacht was voor het emotionele gevoelsleven. En in laatste orde kon ook moeilijk anders dan dat rechtspractici ook werden uitgenodigd om naar zichzelf te kijken (wat doet een ruzie met me ? wat doet partnergeweld met me ? Hoe communiceer ik ? …)

Op deze manier ontstond een opening en interesse voor andere disciplines.
Via de teksten op deze site is er ook het opzet om modellen en technieken ingang te laten vinden in het kader van de rechtspraktijk. Technieken en modellen hebben het ongemak een complexe werkelijkheid soms te willen vatten in een te simplistische kijk, doch bieden anderzijds de mogelijkheid om op een eenvoudige manier processen te begrijpen die in andere disciplines gangbaar zijn en aldaar hun nut reeds hebben bewezen.